• Version
• Download 404
• File Size 60.00 KB
• File Count 1
• Create Date 7. apríl, 2026
• Last Updated 8. apríl, 2026

Hetja dagsins

Smelltu á bláa reitinn hér vinstra megin að ofanverðu til að sækja námsefnispakkann á PDF formi. 

 

Um námsefnið

Námsefnið er samið við smásöguna Hetja dagsins eftir Hjalta Halldórsson sem lesin var á RÚV 8. apríl 2026 í tilefni af alþjóðadegi barnabókarinnar 2. apríl. Sækja má útprentað eintak af sögunni hér.

IBBY á Íslandi fagnar deginum árlega með því að fá valda barnabókahöfunda til liðs við sig og eru sögurnar sérstaklega ætlaðar grunnskólanemendum í 1.-10. bekk.

Undanfarin ár hafa mæðgurnar Unnur María Sólmundsdóttir og Sóldís Perla Ólafsdóttir unnið að fjölbreyttum verkefnapakka við útvarpssögur IBBY sem kennarar geta sótt og unnið með viðfangsefnið enn frekar. Unnur María er grunnskólakennari með fjölbreyttan bakgrunn við námsefnisgerð og Sóldís Perla framhaldsskólanemi sem vart hefur sleppt teikniblýanti frá barnæsku og myndskreytt námsefni frá 10 ára aldri.

_________________________________

Kennsluleiðbeiningar

Verkefni 1: Útvarpssaga IBBY

Nemendur lesa fréttina og svara eftirfarandi spurningum sameiginlega þar sem kennari ritar þau upp á töflu og börnin í stílabók. Áður en ritun hefst skrifa nemendur fyrirsögnina Útvarpssaga IBBY efst fyrir miðju stílabókarinnar. Mikilvægt er að skipuleggja skrifin vel, huga að spássíum, gæta að stafastærð, muna eftir stórum upphafsstaf í byrjun málsgreina og að enda þær á punkti.

1. Á hvaða formi er textinn settur upp? 
2. Hver er aðalfyrirsögn greinarinnar og afhverju skyldi hún hafa verið valin? 
3. Hvernig hljóma undirfyrirsagnirnar?
4. Hver er munurinn á aðalfyrirsögn og undirfyrirsögn?
5. Af hverju eru millifyrirsagnirnar innan gæsalappa?
6. Í síðustu millifyrirsögninni eru þrír punktar, hvað tákna þeir?
7. Hvað þýðir hugtakið meginmál?
8. Hvers vegna er meginmálið í minna letri en fyrirsagnirnar?
9. Tengist fyrirsögnin innihaldi textans, meginmálinu, með beinum hætti? 
10. Hvað er það sem kallað er a) klikkbeita og b) falsfrétt?

Lausn

1. Eins og fréttagrein í dagblaði.
2. Fyrirsögnin er Innbrot í grunnskóla! Útvarpssaga IBBY þetta skólaárið heitir Hetja dagsins og fjallar um innbrot í grunnskóla.
3. Undirfyrirsagnirnar eru þrjár og hljóma svona: Aftur og aftur og aftur, Af hverju ég og … leita sér aðstoðar …
4. Aðalfyrirsögn er yfirskrift eða heiti á kafla í bók eða frétt í dagblaði. Undirfyrirsagnir sýna hvernig annar texti er flokkaður í ákveðin viðfangsefni. Það gerir lesanda einnig auðveldara með að sjá hvað greinin fjallar um og hvort hann vilji lesa meira. 
5. Gæsalappirnar eru tilvitnunarmerki og þýða að orðin eru tekin orðrétt upp úr textanum. Þær eru notaðar til að afmarka beina ræðu, orðréttar tilvitnanir, einstök orð og orðasambönd.
6. Þrír punktar (þrípunktar) eru notaðir til að sýna að fellt hafi verið innan úr texta eða tilvitnun.
7. Aðaltexti bókar eða greinar er kallaður meginmál.
8. Í uppsetningu á fréttatexta er ákveðin hugmyndafræði á bakvið leturstærðir. Höfundur vill grípa athygli og fá fólk til að lesa alla greinina og því þarf fyrirsögn að vera í góðu og læsilegu letri en textinn þarf líka að vera áhugaverður. Ef meginmálið væri hins vegar allt í stóru letri væri það mjög yfirþyrmandi lesefni sem tæki margar blaðsíður. 
9. Nei, í rauninni ekki. Í fréttatextanum er hvergi komið inn á innbrot í grunnskóla og því væri þetta furðuleg fyrirsögn á frétt ef hún stæði ein og sér í dagblaði. Hér stendur fyrirsögnin meira sem brú á milli útvarpssögunnar og höfundarins sem samdi hana.
10. Klikkbeita kallast texti sem er settur fram á ögrandi eða spennandi hátt til að fá fólk til að smella á link á netinu. Þá er tilgangurinn að fá umferð um vef en ekki endilega að veita aðgang að vönduðu efni. Í sumum tilfellum er klikkbeita tölvusvindl og aðferð til að komast yfir persónuleg gögn eins og tölvupósta og jafnvel bankaupplýsingar. Falsfrétt er frétt sem byggist á lygum, upplýsingarnar sem koma fram í henni eru ekki rökstuddar með gögnum og fréttin því bæði villandi og misvísandi.

Umræðupunktar

Í textanum koma fyrir áhugaverðar samfélagslegar vísanir sem gaman er að grúska meira í og leita upplýsinga á netinu:

• Hvar á landinu er Ártúnsholtið?
• Um hvað fjallar fyrsta bók höfundar, Af hverju ég?
• Um hvað fjalla Íslendingasögurnar?
• Hvernig þáttur er Víkingaþrautin í Stundinni okkar?
• Hvernig verðlaun eru Íslensku menntaverðlaunin?

Aukaverkefni í stílabók: Fréttamaturinn ég

Nemendur gera samskonar verkefni á fréttaformi í stílabók, teikna mynd af sér og skrifa skemmtilegar staðreyndir um sjálf sig sem aðrir gætu haft gaman af að vita. Hér má skoða allt milli himins og jarðar s.s. þjóðerni, tungumál, áhugamál, uppáhaldsmat, besta vininn, o.s.frv. Verkefnið má einnig nýta sem framsagnaræfingu þar sem börnin koma upp að töflu og flytja samantektina fyrir skólasystkini sín.

Tengt efni

• Bækurnar hans Hjalta
• Kennsluefni við bækur Hjalta
• Smiðjan í Langholtsskóla 
• Hlaðvarpið Ormstungur
• Vísindavefurinn: Hvað eru falsfréttir?

_________________________________

Verkefni 2: Höfundagátan

Nemendur lesa vel textann í fyrsta verkefninu og finna þar svörin við spurningunum í krossgátunni.

Lausn

Lárétt

2) Við hvað starfar höfundurinn? -Kennslu.

4) Hvaða vetraríþrótt stundar Hjalti? -Skíðagöngu.

6) Hvað heitir hlaðvarpið sem Hjalti er með? -Ormstungur.

8) Í hvaða hverfi ólst Hjalti upp? -Ártúnsholti.

9) Hvað heitir faðir höfundar? -Halldór.

10) Hvaða íþrótt æfði skáldið árið 1995? -Borðtennis.

Lóðrétt

1) Hvaða sögur heldur Hjalti upp á? -Íslendingasögur.

3) Við hvaða grunnskóla starfar höfundur? -Langholtsskóla.

5) Hvaða fóbía hrjáir skáldið? -Fuglafóbía.

7) Hvað hét þátturinn sem Hjalti lék í í Stundinni okkar? -Víkingaþraut.

Umræðupunktar

• Hvað þýða hugtökin lóðrétt og lárétt?
• Hvaða hlutir og húsgögn í skólastofunni eru lóðréttir eða með lóðréttar línur?
• Hvaða hlutir og húsgögn í skólastofunni eru láréttir eða með láréttar línur?
• Hvers vegna eru númerin á spurningunum ekki í réttri röð frá 1-10?
• Hversu margar lausnarorð í krosssgátunni eru sérnöfn?  

Aukaverkefni í tölvum: Krossgátubók bekkjarins

Það er góð skemmtun að búa til krossgátur og á netinu má finna margvísleg frí forrit til að vinna með:

• Crossword Labs
• Puzzlemaker

Nemendur semja 10 spurningar og svör um eitt af áhugasviðum sínum og setja upp í krossgátuforriti á netinu. Krossgáturnar er hægt að sækja á PDF formi og prenta út. Hér er gott tækifæri til að kenna nemendum að vista gögn í tölvum og senda kennara tölvupóst með viðhengi. Kennari tekur svo verkefnin saman, fjölfaldar og útbýr Krossgátubók bekkjarins fyrir nemendur.

Tengt efni

• Vísindavefurinn: Hver er saga krossgátunnar?

_________________________________

Verkefni 3-4: Spurt og svarað #1 og #2

Nemendur svara stuttum spurningum og mikilvægt að minna börnin á að byrja málsgreinar á stórum upphafsstaf og að enda þær á punkti. Í spurningunum er valið orð undirstrikað og kennari hvetur nemendur til að hefja svörin á þeim orðum.

Lausn

1. Kartafla er pug hundur Alberts sem slapp út þegar hann gleymdi að loka útihurðinni.
2. Orðið Kartafla er nafn hundsins og sérnöfn eru skrifuð með stórum upphafsstaf.
3. Alberti er lýst sem dreng sem æfði engar íþróttir, átti engin flott föt, gekk með þykk gleraugu. Hárið stóð beint fram eins og skyggni nema það sem stóð beint upp í loftið á hnakkanum eins og fuglstél.
4. Foreldrar Alberts eru bæði stærðfræðikennarar.
5. Sagan gerist í apríl og það kemur fram þegar Albert flaug aftur fyrir sig og lenti í frosnu blómabeði.
6. Albert ætlaði að ná í stærðfræðipróf fyrir Emblu Mist svo hún gæti lagað villur í því.
7. Albert var að fela sig því Einar umsjónarkennari kom óvænt inn í skólastofuna í frímínútunum.
8. Aldís og Einar settu á svið innbrot í skólann og földu skólabjölluna.
9. Umsjónarkennararnir vildu koma Sigurlaugu skólastjóra í vandræði og losna við hana.
10. Smáhundurinn fann lykt af súkkulaðimúffu í geymslunni og vildi komast þar inn. Þar var stolna skólabjallan.

Á seinni síðunni er áskorun þar sem nemendur finna 12 ný orð úr lykilorðinu kaffiandfýla sem kemur fyrir í sögunni. Í hverju orði má bara nota bókstafina jafn oft og þeir koma fyrir í lykilorðinu. Að því sögðu má nota bókstafina aftur í næsta orði, dæmi:

• kaffiandifýla: anda
• kaffiandfýla: land
• kaffiandfýla: kýla

Umræðupunktar

• Hvers vegna er mikilvægt að skilja það sem er verið að lesa eða hlusta á?
• Hvernig er hægt að þjálfa lesskilning á fleiri vegu?
• Í hverri spurningu er undirstrikað orð til að gefa til kynna að svarið eigi að byrja á því. Hvers vegna er gott að þjálfa sig í að svara spurningum með heilum málsgreinum í stað einstakra orða?
• Í spurningu 5 er talað um vísbendingu, hvað þýðir það hugtak?
• Hvenær kemur orðið kaffiandfýla við sögu í textanum?

Aukaverkefni í stílabók: Tákn og lesmerki

Nemendur skoða spurningarnar í verkefninu og rannsaka öll lesmerki og tákn sem notuð eru til að mynda þær. Börnin skrifa merkinguna í stílabók og læra um leið hvað hugtökin standa fyrir. 

• Bókstafur: Minnsta eining máls, tákn fyrir hljóð og notaður til að setja saman orð. 
• Sérhljóð: Málhljóð sem myndast án þess að þrengt sé að eða lokað fyrir loftstreymi þegar talað er, t.d. a og e. Bókstafirnir geta þannig sagt nafnið sitt sjálfir. 
• Samhljóð: Málhljóð sem myndast þegar þrengt er að loftstreymi þegar talað er, t.d. þegar munni er lokað eins og í b (be) og m (emm). Bókstafirnir geta ekki sagt nafnið sitt sjálfir.  
• Hástafur: Stór bókstafur notaður í sérnöfnum og upphafi málsgreina.
• Lágstafur: Lítill bókstafur notaður þegar hástafur á ekki við.
• Málsgrein: Ein eða fleiri setningar sem byrja á stórum bókstaf og enda á punkti.
• Punktur: Greinarmerki sem gefur til kynna lok málsgreinar en einnig notaður á eftir raðtölum (líkt og í númeruðu spurningunum) og til að skammstafa orð.
• Spurningarmerki: Greinarmerki sem gefur til kynna spurningu.
• Skáletur: Leturgerð sem hallar ögn og notuð til að leggja áherslu á orð eða hugtak. Titlar bóka og tímaritagreina eru oft skáletraðir í texta. 
• Bandstrik: Greinarmerki sem tengir orðhluta saman.
• Tölusettur listi: Listi með númeruðum viðfangsefnum og sést hér fyrir framan spurnignarnar.

Tengt efni

• Árnastofnun: Saga skáleturs
• Árnastofnun: Greinarmerki

_________________________________

Verkefni 5: Teiknibingó

Nemendur velja 13 nafnorð af listanum hægra megin við verkefnið og skrifa inn á bingóspjaldið ásamt því að teikna skýringarmynd við hvert orð. Búið er að setja hundinn Kartöflu inn á bingóspjaldið og strika yfir orðið á listanum til útskýringar. Gott er að hvetja börnin til að halda því leyndu hvaða orð þau setja inn á bingóspjaldið svo spjöldin verði sem fjölbreyttust. Spila má bingóið á nokkra vegu:

• Börnin hlusta aftur á söguna af spilara RÚV. 
• Kennari prentar út eintak af sögunni og les upphátt fyrir nemendur.
• Kennari klippir orðalistann niður í miða, dregur einn miða í einu, les upp og spilar hefðbundið bingó.

Um leið og börnin heyra nafnorð lesið upp sem þau völdu inn á bingóspjaldið sitt haka þau í litla reitinn í hægra horninu. Hægt er spila fleiri umferðir með því að merkja reitina með fleiri táknum t.d. hring í efra hornið vinstra megin, myllumerki í neðra hornið vinstra megin og þríhyrning í neðra hornið hægra megin. Sem bingóvinning gætu nemendur t.d. unnið sér inn spilastund, yndislestur á bókasafni eða aðra umbun á skólatíma.

Umræðupunktar

• Hvers vegna er búið að setja Kartöflu inn á bingóspjaldið?
• Hvað vitið þið um orðflokkinn nafnorð?
• Hvaða fleiri orðflokka þekkið þið?
• Hvaða orð í nafnorðalistanum eru samsett?
• Hvers vegna eru öll orðin í listanum með litlum upphafsstaf?

Aukaverkefni upp á töflu: Málfræðivinna

Í næsta verkefni, Stafrófssúpan, nota nemendur sama nafnorðalista, raða orðunum fyrst í stafrófsröð á verkefnablaðið og finna þau svo í orðasúpu. Undirbúa mætti þá vinnu og skrifa nafnorðin í réttri stafrófsröð í stílabók eða upp á töflu. Fleiri hugmyndir að stílabókavinnu með orðalistann:

• Gera tveggja dálka töflu og skrá eintölu og fleirtölu orðanna.
• Gera þriggja dálka töflu og flokka orðin eftir kyni.
• Fallbeygja orðin í eintölu og fleirtölu.
• Bæta greini við orðin.

_________________________________

Verkefni 6: Stafrófssúpan

Nemendur vinna með orðalistann í verkefninu Teiknibingó og raða þeim nú í stafrófsröð á línurnar í orðasúpunni. Næst finna börnin orðin í þrautinni sem ýmist eru falin fram, afturábak, upp, niður eða á ská. Mikilvægt er að lita ekki yfir reitina með bókstöfunum heldur draga frekar hring utan um orðin því allmargir þeirra tilheyra fleiri en einu orði. Til aðgreiningar er gott að nota mismunandi tréliti í hringina og haka við orðin á listanum með sama lit um leið og það er fundið. 

Lausn

1. andlit
2. baun
3. bingó
4. boðskort
5. bolti
6. borð
7. bók
8. brekka
9. buxur
10. eyra
11. fangelsi
12. garðálfur
13. gata
14. gleraugu
15. glerbrot
16. heili
17. hetja
18. hilla
19. hjarta
20. hundur
21. hús
22. kápa
23. lyklar
24. mamma
25. mark
26. matur
27. mold
28. nesti
29. pabbi
30. pítsa
31. rass
32. ruslafata
33. rúða
34. skólabjalla
35. skref
36. sópur
37. stígvél
38. taska
39. töflutúss
40. önd

Umræðupunktar

• Hvers vegna er gott að kunna stafrófið?
• Hvaða lag hjálpar til við að muna röð stafanna í stafrófinu?
• Hvað á að gera ef fleiri en eitt orð byrjar á sama bókstafnum þegar verið er að raða orðum í stafrófsröð?
• Í hvaða tilfellum notum við stafrófið í daglegu lífi?
• Hvaða fleiri aðferðir væri hægt að nota til að raða gögnum eða upplýsingum? -Eftir hæð, lit, lögun, þyngd, skóstærð, fjarðlægð frá Jörðu, afmælisdögum, póstnúmerum, ...

Aukaverkefni í tölvum: Nemendasúpan

Nemendur gera samskonar verkefni á stafrænu formi og vinna með nöfn nemenda í bekknum. Hægt er að gera töflur í Word eða Google Docs eða nota Excel eða Töflureikni. Í byrjun skrifa börnin nöfn allra í bekknum í stafrófsröð og finna svo leiðir til að raða nöfnunum inn í orðasúpuna áður en þau fylla að lokum tóma reiti handahófskennt af bókstöfum.

Tengt efni

• Kennarinn.is: Margskonar orðasúpur

_________________________________

Verkefni 7: Orðskýringar

Í verkefninu eru 12 orð sem koma fyrir í sögunni. Nemendur lesa stuttar málsgreinar og finna hvaða orð þær eiga við. Númer orðsins er skráð í reit hjá réttri málsgrein. Til útskýringar er búið að númera fyrsta hugtakið.

Lausn

• straff: Þegar manneskja hefur brotið af sér og er refsað fyrir það á einhvern hátt.
• bergmál: Hljóð sem þú gefur frá þér og endurkastast til baka eða um nærumhverfið. 
• töff: Að klæða sig eða hegða sér þannig að öðru fólki finnst þú vera kúl.
• kollhnís: Að velta heilan hring eftir jörðinni og koma aftur niður á fjórum fótum.
• hrakfarir: Sama og að lenda í einhvers konar óhappi eða veseni.
• Mentor: Kerfi sem notað er í mörgum grunnskólum til að skrá mætingu, nám og hegðun.
• tilþrif: Að sýna góða frammistöðu og gera eitthvað vel.
• hasar: Orð sem lýsir mikilli spennu og hamagangi.
• áætlun: Plan sem lýsir því hvernig og hvenær á að vinna ákveðið verkefni.
• batti: Grindverk sem umlykur sparkvelli á skólalóðum og víðar.
• örlög: Fyrirfram ákveðinn atburður í lífi okkar sem við getum ekki breytt eða flúið.
• martröð: Hugtak sem oft er fært upp á erfiða drauma eða leiðinlega lífsreynslu.

Umræðupunktar

• Af hverju byrja öll orðin í listanum á lágstaf nema orðið Mentor?
• Hvernig líður ykkur þegar þið skiljið ekki verkefni og verkefnafyrirmæli?
• Hvers vegna er mikilvægt að efla orðaforðann sinn?
• Hvernig er hægt að efla orðaforðann sinn?
• Hvar getið þið leitað upplýsinga ef þið skiljið ekki orð sem koma fyrir í lestexta? (Spyrja foreldra eða kennara, skoða orðabækur, leita á vefnum, …) 

Aukaverkefni í stílabók: Orðskýringarnar mínar

Nemendur fá útprentað eintak af sögunni í hendurnar og finna 10 orð til viðbótar sem vefjast fyrir þeim. Börnin skrifa orðin upp í stílabók, leita sér upplýsinga um þau á netinu og semja orðskýringar við. Kennari safnar næst öllum orðunum upp á töflu, ræðir þau og setur í merkingabært samhengi eftir aldri og getu nemenda. Í framhaldinu velja nemendur 10 orð af töflunni til viðbótar og bæta við listann í stílabókinni ásamt því að skrifa orðskýringar við. 

Ítarefni

• Árnastofnun: Íslensk nútímamálsorðabók

_________________________________

Verkefni 8: Tengt og teiknað

Börnin lesa upplýsingarnar á verkefnablaðinu og tengja við rétta sögupersónu ásamt því að teikna og lita sögupersónurnar eins og þau sjá þær fyrir sér.

Lausn

• Albert: Aðalsögupersónan í smásögunni.
• Aldís: Önnur af tveimur manneskjum sem settu innbrotið á svið.
• Baldur: Húsvörður sem vann við að sópa upp glerbrot eftir innbrotið.
• Bríet: Besta vinkona Emblu Mistar sem skipulagði prófaránið með henni.
• Einar: Umsjónarkennari barnanna.
• Embla Mist: Stelpa sem Albert var smá skotinn í.
• Sigurlaug: Stjórnandi í skólanum sem brotist var inn í.
• Sunna: Vinkona og bekkjarsystir Alberts.

Umræðupunktar

• Hvað felst í hugtakinu persónusköpun?
• Hvaða persóna er í uppáhaldi og hvers vegna?
• Er einver persónan ótrúverðug? Ef svo er hvernig þá?
• Í skáldverkum flokkast persónur í aukapersónur og aðalpersónur, hver er munurinn?
• Hvaða persónur myndu skipa stærstan sess í ævisögunni þinni og hvers vegna?

Aukaverkefni í stílabók: Tengslakort

Nemendur teikna upplýsingarnar um sögupersónurnar sem tengslakort sem sýna innbyrðis og ólík tengsl þeirra. Aðalpersónan er sett fyrir miðju kortsins og aukapersónurnar í kringum hana. Tengsl aukapersóna eru sýnd með línum sem eru dregnar á milli þeirra og venslin útskýrð með örfáum orðum sem rituð eru á línunar. Dæmi:

• Albert ------- bestu vinir ------- Sunna
• Albert ------- nemandi/kennari ------- Einar
• Einar ------- samkennari -------  Aldís

Skemmtilegar útgáfur af tengslakortum má finna á netinu með leitarorðunum Relationship Chart og Character Relationship Map. Á sama hátt er góð æfing fyrir nemendur að teikna upp eigið tengslakort með fjölskyldu, vinum, kennurum, þjálfurum og öðrum þeim sem tengjast lífi þeirra.

Tengt efni

• Tengslakort með Kidda klaufa.
• Tengslakort með sögupersónunum í Zootropolis

_________________________________

Verkefni 9: Saga í sögu

Í sögunni er vísað í sögupersónu bókaflokks sem er mjög vinsæll á skólabókasöfnum. Bókaflokkurinn heitir Dagbók Kidda klaufa eins og titill fyrstu bókarinnar gefur til kynna. Bókin kom út árið 2009 og þegar Útvarpssaga IBBY á Íslandi er send út í loftið 8. apríl 2026 eru komnar út 19 bækur. Nemendur nýta nú tölvur eða heimsækja skólabókasafnið og klára að fylla inn í töfluna. Nemendur skrá bækurnar í þeirri röð sem þær komu út, titilinn í fyrsta dálkinn og útgáfuárið í þann næsta. Ef börnin hafa lesið bækurnar haka þau við þær í síðasta dálknum.

Lausn

1. Dagbók Kidda klaufa, 2009
2. Róbbi rokkar, 2010
3. Ekki í herinn!, 2011
4. Svakalegur sumarhiti, 2012
5. Tómt vesen, 2013
6. Kaldur vetur, 2014
7. Besta ballið, 2015
8. Hundaheppni, 2016
9. Furðulegt ferðalag, 2017
10. Leynikofinn, 2018
11. Allt á hvolfi, 2019
12. Flóttinn í sólina, 2020
13. Snjóstríðið, 2020
14. Brot og braml, 2021
15. Á bólakafi, 2021
16. Meistarinn, 2022
17. Rokkarinn reddar öllu, 2023
18. Ekkert mál, 2024
19. Sull og bull, 2025

Umræðupunktar

• Hver er munur á bókaflokki og bókmenntagrein? -Bókaflokkur eru nokkrar bækur sem tilheyra sömu seríunni (eins og bækurnar um Kidda klaufa) en bókmenntagreinar flokka bækur eftir viðfangsefnum þeirra, t.d. í spennusögur, ástarsögur, ljóð og ævintýri.
• Hvað heitir höfundurinn og hvaða fleiri bækur hefur hann skrifað?
• Hvaða ár komu út tvær bækur um Kidda klaufa? 
• Hvaða bækur eru þetta?
• Allar bækur á safninu eru skráðar í kerfi sem heitir Gegnir og fá kjalmiða með tölum og bókstöfum. Hvaða upplýsingar eru á þeim? 

Aukaverkefni í stílabók: Dagbók Alberts 

Nemendur setja sig í spor aðalsöguhetjunnar Alberts og skrifa dagbókarfærslu um þennan viðburðaríka dag þegar hann og Kartafla upplýsa glæpsamlegt athæfi kennaranna.

• Hvernig er gott að ávarpa dagbókina?
• Hvaða dagsetning er í dag?
• Hvar er dagbókarritarinn staddur?
• Hvernig byrjaði dagurinn?
• Hvað var það eftirminnilegasta frá deginum?
• Hvernig lauk honum?

Tengt efni

• Miðstöð menntunar og skólaþjónustu: Skrifað í skrefum
• Læsisvefurinn: Ritun

Myndaskrá

• Myndin af Kidda klaufa er fengin af síðunni PNGegg.com

_________________________________

Verkefni 10: Sögusviðið

Sögusvið smásögunnar er ekki gefið upp og getur því verið hvar sem er á Íslandi. Í textanum eru þó ákveðnar vísbendingar s.s. að þar er grunnskóli og híbýli manna svo sagan gerist í borg eða bæ þar sem reikna má með meiri og annars konar þjónustu. Í verkefninu eiga nemendur að skrifa áttirnar inn á punktalínurnar og ímynda sér svo sögusviðið þar sem smásagan á sér stað. Börnin teikna upp kort eða yfirlitsmynd af bænum. Hendur barnanna eru frjálsar að öðru leyti en því að staðsetja þarf heimili Alberts inn á kortið, grunnskólann hans og helstu stofnanir og þjónustu á borð við:

• leikskóla
• pósthús
• lögreglustöð
• sjúkrahús
• bæjarskrifstofur
• matvöruverslun
• lyfjaverslun
• íþróttahús
• sundlaug
• annað - hvað?

Umræðupunktar

• Hvað þýða hugtökin kort og grunnmynd?
• Hvað búa margar manneskjur í samfélaginu sem þið eruð að teikna upp? Skiptir það máli upp á þjónustuna á svæðinu? 
• Í hvaða landshluta búið þið?
• Hvert er sögusviðið ykkar, á þessari stundu, þegar þið leysið verkefnið við smásöguna Hetja dagsins?
• Hvernig mynduð þið lýsa sögusviðinu, raunverulegu umhverfi ykkar?

Aukaverkefni: Þrívíddarlíkan

Nemendur taka verkefnið lengra og búa til þrívíddarlíkan af kortinu sem þeir teiknuðu á verkefnablaðið. Tilvalið er að safna margs konar umbúðum og dóti sem til fellur í skólastarfinu og heima áður en vinnan hefst, og kanna með efnisafganga í smíðastofunni og textílmennt. 

Tengt efni

• Borgarvefsjá
• Loftmyndir af sveitarfélögum á Map.is

_________________________________

Verkefni 11: Fingraförin

Þegar eignarspjöll, innbrot og þjófnaður á sér stað líkt og í söguþræðinum fer ákveðin rannsókn í gang á vegum lögreglu. Ljósmyndir eru teknar á vettvangi, gögn í eftirlitsmyndavélum eru skoðuð og stundum finnast sönnunargögn eins og skóför, fingraför eða önnur lífsýni á vettvangi. Börnin skrifa fullt nafn og kennitölu á verkefnablaðið ásamt því að skrá nákvæma fjarvistarsönnun frá deginum áður og þar til þau mættu í skólann þá um morguninn. Næst gefa þau fingrafarasýni á verkefnablaðið. Það má t.d. gera með því að þrýsta fingrum í blekpúða og stimpla á verkefnablaðið. Ef stimpilpúði er ekki til staðar má krassa hraustlega á hvítt blað með blýanti, þrýsta fingri ofan í svertuna og stimpla því næst á verkefnablaðið. Reitirnir fyrir fingrafararannsóknina eru settir upp sem dálkar. Í efri línuna eru fingraförin sett og í neðri línuna er heiti viðkomandi fingurs skrifað. Fingur hægri og vinstri handar eru númeraðir þar sem fyrsti fingur beggja handa er þumalfingurinn. 

Lausn

• Fingur 1: þumall, þumalfingur, þumalputti.
• Fingur 2: vísifingur, sleikifingur, bendifingur.
• Fingur 3: langatöng.
• Fingur 4: baugfingur, hringfingur, græðifingur.
• Fingur 5: litlifingur, litliputti, lilliputti.

Umræðupunktar

• Hvað er átt við með hugtakinu lífsýni? Nefnið dæmi.
• Hvers vegna er mikilvægt að vera með fjarvistarsönnun þegar alvarlegur glæpur á sér stað í nærumhverfinu?
• Hvað þýðir hugtakið vitni?
• Hvers vegna er mikilvægt að fara eftir lögum og reglum?
• Hvað er best að gera við svona kennara eins og Einar og Aldísi sem verða uppvís að því að setja glæp á svið?

Aukaverkefni í stílabók: Eftirlýsingin, ritunarverkefni

Kennari segir frá því að í lok lögreglurannsóknar hafi umsjónarkennararnir Einar og Aldís stungið af og farið í felur. Hlutverk nemenda er að lýsa eftir þeim og teikna myndir af parinu til að setja í blöðin. Börnin velta fyrir sér útlitseinkennum eins og hæð, þyngd, holdafar, litur hárs og augna og öðrum einkennum sem fólkið getur þekkst af s.s. örum, helti, stami, fatnaðurinn sem þau sáust síðast í, … Lýsinguna skrifa nemendur upp í stílabók og teikna myndir við.

Tengt efni

• Vísindavefurinn: Hvað heita allir hinir ólíku hlutar handarinnar?
• Vísindavefurinn: Ef maður sker af sér húðina á þumalfingri, kemur þá nákvæmlega sama fingrafar aftur?
• Kennarinn.is: Lestrarsprettur með fingraförum
• Fingravísur

_________________________________

Verkefni 12: KVL kort

Nemendur velja sér viðfangsefni til að skoða nánar og markmiðið er að verða sérfræðingur í valinu með aðstoð bóka og grúsks á netinu. Valið stendur á milli hundategundarinnar pug og kartöflu. Í fyrstu velta börnin því fyrir sér hvað þau vita nú þegar um viðfangsefnið sem þau völdu og skrá það í fyrsta dálkinn. Ef viðfangsefnið er pug hundur gæti það verið:

• smáhundur
• gæludýr
• spendýr
• finnst á Íslandi
• ljósbrúnn og dökkbrúnn
• kubbslegur
• vöðvastæltur

Í miðjudálkinn setja nemendur inn ýmsar vangaveltur sem þau myndu vilja fá svör við s.s.

• Er hundurinn ræktaður á Íslandi
• Hvað er karldýrið þungt?
• Hvað fæðast margir hvolpar í hverju goti?
• Hvernig er skapgerð þessarar tegundar?
• Hvað mega pug hundar borða?
• Hrjóta þeir?
• Hvaðan kemur tegundin

Í þriðja og síðasta dálkinn draga börnin saman þann fróðleik sem þau hafa aflað sér með vinnunni, dæmi:

• Pug hundar eru upprunalega frá Kína.
• Pug er líka til með svartan feld.
• Pug er leikglaður og elskulegur.
• Pug getur verið þrjóskur.

Umræðupunktar

• Hvers vegna er stundum gott að setja upplýsingar upp sem kort eða töflur?
• Myndrit eru ein gerð af framsetningum á gögnum sem geta gefið góðar upplýsingar, nefnið dæmi. 
• Töflur geta gefið okkur góðar upplýsingar um dagskrá eða einhvers konar áætlun, nefnið dæmi.
• Hvað er vennkort? Væri hægt að nota það til að bera saman hund og kartöflu?
• Hver er munurinn á klippikorti og kreditkorti? 

Aukaverkefni í stílabók: Hugarkort

Til eru margskonar kort sem aðstoða nemendur við að bæta námstækni og muna staðreyndir. Sumum börnum finnst gott að hafa sem mest sjónrænt og hugarkort (hugtakakort) eru ein leið til þess. Þau sýna tengsl orða, hugtaka og hugmynda og eru góð aðferð til að flokka og raða hugmyndum. Nemendur setja nú upplýsingarnar sem þeir öfluðu upp sem hugarkort. Í miðjunna kemur hringur með meginhugtaki (pug hundur eða kartafla) og út frá honum aðrir hringir með undirflokkum, og svo koll af kolli. finna má margvíslegar skýringarmyndir af hugarkortum á netinu. 

Tengt efni

• Hundaræktarfélag Íslands
• Vísindavefurinn: Hvar og hvenær var fyrsta karftaflan ræktuð á Íslandi?
• Læsisvefurinn: KVL og KVL+
• Læsisvefurinn: Hugarkort

_________________________________

Verkefni 13: Greinarmerki

Í verkefninu eru nokkrar málsgreinar teknar beint upp úr smásögunni. Þær eiga það sameiginlegt að vanta greinarmerki í lokin. Nemendur skoða málsgreinarnar og velja rétt tákn með því að draga hring utan um það.

Lausn

1. punktur
2. spurningarmerki
3. upphrópunarmerki
4. upphrópunarmerki
5. spurningarmerki
6. punktur
7. upphrópunarmerki
8. punktur
9. spurningarmerki
10. punktur
11. punktur
12. punktur

Umræðupunktar

• Textinn er tekinn orðrétt upp úr sögunni, hvaða greinarmerki mætti setja fyrir framan og aftan allar málsgreinarnar?
• Hvaða fleiri greinarmerki þekkið þið?
• Hvernig myndi ganga að lesa texta sem ekki er með neinum lesmerkjum?
• Til hvers eru þvottamerki?
• Hvaða önnur merki þekkið þið sem við notum í daglegu lífi?

Aukaverkefni í stílabók: 10? plús 10!

Nemendur kynna sér vel muninn á spurningarmerki og upphrópunarmerki og semja í kjölfarið 20 málsgreinar sem hver um sig inniheldur að lágmarki 3 orð. Hér mætti gjarnan þyngja verkefnið og fjölga orðunum í málsgreinunum eftir því sem aldur nemenda hækkar. Helmingur málsgreinanna þarf að enda með spurningarmerki og helmingur með upphrópun. 

Tengt efni

•  Árnastofnun: Greinarmerki

_________________________________

Verkefni 16: Súkkulaðimúffan

Nemendur leita að girnilegri uppskrift af súkkulaðimúffu á netinu og fylla inn í verkefnablaðið. Áður en vinnan hefst útskýrir kennari muninn á hugtökunum efni, áhöld og aðferð. Á verkefnablaðinu er ekki sérstakur dálkur fyrir bökunarhita og bökunartíma en vel við hæfi að skrá það í dálkinn Aðferð. Í talbóluna skrá nemendur fjölda stykkja sem uppskriftin gefur og í hugsanabólu Kartöflu skrifa þau málsgrein að eigin vali. Hvað er hundurinn eiginlega að spá? Er lyktin að gera út af við hann?

Umræðupunktar

• Í uppskriftum eru notaðar margskonar mælieiningar sem eru oftar en ekki skammstafaðar. Hvað þýða skammstafanirnar stk., g, ml, dl og kg? 
• Hvernig er baksturshiti mældur á Íslandi? -Í gráðum, °C.
• Hvers vegna er mikilvægt að baka súkkulaðimúffur hæfilega lengi við rétt hitastig?
• Hvað gerist ef baksturshitinn er ekki nægilega hár?
• Hver sagði þessi fleygu orð: „ Afi minn var mjög vitur maður. Hann sagði alltaf að stolnar kökur væru vondar á bragðið, en kökur, sem væru keyptar á heiðarlegan hátt, væru góðar.“ -Hérastubbur bakari, Dýrin í Hálsaskógi.

Tengt efni

• Miðstöð menntunar og skólaþjónustu: Uppskriftavefurinn
• Áttavitinn: Mælieiningar í bakstri og eldamennsku

_________________________________

Verkefni 17: Þriggja orða þrautin

Verkefnið má nýta hvort heldur sem er sem tveggja manna samtalsæfingu eða einstaklingsverkefni í stílabók. Nemendur hefja vinnuna á því að klippa miðana 18 niður og leggja á hvolf í hrúgu á borðinu og draga svo miða til að vinna með. Ágætt er að halda verkefnablaðinu í heftinu heilu og ljósrita auka eintak fyrir börnin til að klippa niður. Verkefnablaðið í heftinu geta þau nýtt sem nokkurs konar bókhald, þ.e. til að krossa yfir verkefni sem búin eru. Á hverjum númeruðum miða er stuttur lestexti þar sem finna þarf 3 mismunandi orð og skrifa niður. Markmiðið er að útvíkka viðfangsefni textans, efla orðaforða, þjálfa lesskilning og þjálfa ritun og stafsetningu. Komi fyrir hugtak á miðunum sem börnin þekkja ekki strika þau yfir það með áherslupenna og geyma. Kennari tekur miðana saman í lokin og útskýrir fyrir öllum hópnum hvað hugtökin þýða. Með yngri nemendum er hægt að vinna verkefnið í heild sinni upp á töflu og láta þau endurrita að hluta eða heild í stílabók.

Umræðupunktar

• Hvaða 3 bækur, eftir íslenska eða erlenda höfunda, eru í mestu uppáhaldi hjá þér?
• Hvaða 3 erlendu þjóðhöfðinga myndir þú vilja hitta og spjalla við og af hverju?
• Ef andinn hans Alladín birtist með 3 óskir handa þér, hverjar væru þær?
• Í barnabókum koma mjög oft fyrir alls konar þrenningar, nefndu dæmi.
  • Ripp, Rapp og Rupp (frændur Andrésar).
  • Mjöll, Drífa og Fönn (frænkur Andrésínu).
  • Bjarnabófar.
  • Grísirnir þrír.
  • Gullbrá og birnirnir þrír.
  • Álfkonurnar þrjár í sögunni af Öskubusku.
• Hvers vegna ætli talan 3 sé svona algeng í barnabókum?

Tengt efni

• Vísindavefurinn: Af hverju gerist alltaf eitthvað þrennt í ævintýrum?

_________________________________

Verkefni 18: Sögudómur

Nemendur gerast sögurýnar og fylla inn í reitina. Hvað finnst þeim um útvarpssögu IBBY þetta árið? Það er góð æfing að segja álit sig og rýna til gagns á uppbyggilegan hátt. Nemendur gefa sögunni 1-5 stjörnur með því að lita þær. Áður en stjörnugjöfin hefst er gott að ræða skalann með hópnum og skrifa upp á töfluna áður en vinnan hefst. Fyrir hvað eiga stjörnurnar að standa? Dæmi:

• 1 stjarna: Mér fannst sagan ekki góð.
• 2 stjörnur: Mér fannst sagan allt í lagi en lítið meira en það.
• 3 stjörnur: Mér fannst hugmyndin ágæt en skyldi ekki allan textann. 
• 4 stjörnur: Þetta var fín saga sem gaman var að hlusta á.
• 5 stjörnur: Frábær saga sem mig langar til að lesa eða hlusta á aftur.

Lausn

• Sögurýnir: Fullt nafn nemanda.
• Titill sögu: Hetja dagsins.
• Höfundur: Hjalti Halldórsson.
• Stjörnugöf: Nemendur lita 1-5 stjörnur samkvæmt skalanum sem bekkurinn kom sér saman um.
• Útdráttur: Nemendur gera stuttan útdrátt úr sögunni sem inniheldur helstu atburði, sögupersónur, sögusvið, vandamál og lausn.
• Lokamat: Nemendur draga saman í 2-3 málsgreinar mat þeirra á sögunni. Hér er gott tækifæri til að rökstyðja stjörnugjöfina sem dæmi og hrósa því sem vel var gert.

Umræðupunktar

• Hvað þarf að hafa í huga þegar er verið að dæma verk annarra?
• Hvaða fleiri sögur hefur höfundurinn samið?
• Hver er munurinn á útdrætti og úrdrætti?
• Hefðir þú breytt einhverju í sögunni ef þú værir að skrifa hana? Ef nei, hvers vegna ekki? Ef já, hverju og hvers vegna?
• Ef þú mættir ráða hvað næsta útvarpssaga IBBY fjallar um, hvert yrði viðfangsefnið?

Tengt efni

• Stjörnugjöf Lestrarklefans
• Goodreads.com

_________________________________

Verkefni 19: Krossaprófið

Nemendur rifja upp útvarpssögu RÚV og IBBY árið 2026, lesa valmöguleikana vandlega og haka við rétt svör.

Lausn

• Hver er höfundur sögunnar? -Hjalti Halldórsson.
• Hvað heitir skáldverkið? -Hetja dagsins.
• Hvar var sagan frumflutt? -Í útvarpsþætti á RÚV.
• Sagan fjallar um … -innbrot í grunnskóla.
• Sögusviðið er … -sveitarfélag á Íslandi.
• Hver er innri tími sögunnar? -Nokkrir klukkutímar.
• Sagan flokkast sem … spennandi smásaga.
• Textinn er í bundnu máli. -Nei, klárlega á óbundnu máli.
• Sagan byggir á … - hugarflugi höfundar.
• Hvert er tilefni sögunnar? - Fagna degi barnabókarinnar.

Umræður

• Markmið með útvarpssögu IBBY er að fagna alþjóðlegum degi barnabókarinnar en líka að styðja við barnamenningu á Íslandi. Nefndu fleiri dæmi um hvernig hægt er að styðja við barnamenninguna.
• Ef þú værir í ríkisstjórn Íslands og mættir eyða 100 milljónum króna í barnamenningu, í hvað færu peningarnir?
• Mikilvægt er að styðja við bakið á rithöfundum sem skrifa skáldsögur fyrir börn og unglinga. Hvernig getum við gert það?
• Hvernig er er hægt að auka áhuga barna og unglinga á lestri og bókum?
• Hvaða bók eða saga er á náttborðinu þínu í dag? Ef engin ... hvaða bók eða saga ætti að vera þar?

Aukaverkefni í stílabók: Endurritun

Nemendur fara yfir krossaprófið með kennara og leiðrétta villur ef einhverjar eru. Næst skrifa nemendur 10 staðreyndir um útvarpssöguna útfrá lausnunum í krossaprófinu, dæmi:

• Höfundur sögunnar er Hjalti Halldórsson.
• Skáldverkið heitir Hetja dagsins.
• Sagan var frumflutt í útvarpsþætti á RÚV.
• Og svo framvegis.

Mikilvægt er að minna nemendur á stóra upphafsstafi í byrjun málsgreinar, sérnöfnum og skammstöfun á Ríkisútvarpinu, og að enda málsgreinar á punkti.

Tengt efni

• Heimasíða IBBY á Íslandi